Ülkelerin şekerli içecek vergisi ile obeziteyle savaşı



Piyasadaki şekerle tatlandırılmış içeceklerin çoğu ne yazık ki boş enerji kaynaklarıdır. Dünya Sağlık Örgütüne göre, şekerle tatlandırılmış içeceklerin dünyanın pek çok yerinde fazla tüketim oranı olup, yüksek miktarda sakkaroz ve früktoz gibi şekerler içerdiğinden diyet kalitesi de düşük olarak belirtilir. Şekerle tatlandırılmış içeceklerden gelen kalorilerin hem beslenme değeri düşüktür hem de sağlıklı bir besinin sağlayacağı tokluk hissiyatını sağlayamazlar. Bu sebeple toplam enerji alımı artacağı için sağlıksız kilo artışı yaşanır (World Health Organization [WHO], 2018).


Yapılan bilimsel araştırmalar, şekerle tatlandırılmış içeceklerin düzenli olarak tüketiminin obezite, Tip-2 diyabet, kalp hastalıkları ve diş çürükleri riskini artırdığını göstermektedir (Hu, 2013; Malik, Popkin, Bray, Després, & Hu, 2010). Çok sayıda ülke, şekerli içecek tüketimini ve sebep olduğu sağlık harcamalarını azaltmak için şekerli içeceklere tüketim vergisi uygulamasını başlatmıştır. Aynı zamanda hükümetlerin sağlık programları için kullanabileceği geliri elde etmek amacıyla tüketim vergisi uygulanmaktadır (Brownell et al., 2009).



 

Bilimsel veriler bizlere ne söylüyor?


Bazı ülkelerde uygulanan vergi sonrasında ortaya çıkan gelişmeleri bilimsel veriler ile ele alalım. Bu verilerin bize umut vadettiğini söyleyebilirim.

Kasım 2014'te, ABD’nin Kaliforniya eyaletinde bulunan Berkeley şehri, toplum sağlığının iyileştirilmesi amacıyla şekerle tatlandırılmış içecekler için tüketim vergisi alan ilk ABD şehri olmuştur. Berkeley’de; gazlı içecekler, enerji içecekleri, meyve ile tatlandırılmış içecekler, tatlandırılmış su, kahve ve çaylar olmak üzere ounce başına 0,01 dolar vergi alınmıştır. Berkeley şehrinin düşük gelirli bölgelerinde vergilendirmenin öncesi ve sonrası arasında geçen 1 yıllık süreçte şekerle tatlandırılmış içecek tüketim miktarı %21 oranında azalmıştır (Falbe et al., 2016). Meksika’da ise fiyatlara %10 oranında artışa denk gelen bir tüketim vergisi (litre başına 1 peso) uygulanmıştır ve bir yıl içinde şekerli içecek tüketiminin %12 oranında azaldığı belirlenmiştir. Çalışmada katılımcılar sosyo-ekonomik durumlarına göre üç sınıfa ayrılmıştır. Üç sosyo-ekonomik grupta da tüketim vergisi uygulamasından sonra şekerli içecek tüketimi azalmıştır. Ancak en fazla düşüş %17 oranında düşük gelire sahip tüketicilerde görülmüştür (Colchero, Popkin, Rivera, & Ng, 2016).


 

İngiltere'deki gelişmeler biraz farklı!


İngiltere’deki bu uygulamadaki farklılıktan ve buna bağlı oluşan sektörel değişikliklerden bahsetmek istiyorum. 2018 Nisan ayında, Birleşik Krallık alkol içermeyen şekerli içeceklere 100 mililitresi 5 gramdan fazla şeker içermesi halinde litre başına 18 pence; 100 mililitresi 8 gramdan fazla şeker içermesi halinde ise litre başına 24 pence tüketim vergisi uygulayacağını açıkladı. Bu vergilendirmeye 5 gramdan daha az şeker bulunduran içecekler dahil edilmedi.

İngiltere’nin bu düzenlemeyle obeziteye karşı savaşı devam ederken, şekerli içecek firmaları ise yasal çerçevede önlemlerini aldı. 100 mililitresinde 10,6 gram şeker içeren Coca-Cola klasik, fiyat artışındaki zararı telafi etmek için paket boyutunu küçülttü. Aynı zamanda vergi yasasının zararlı etkisini azaltmak için Capri-Sun ve Sprite formülünde şeker miktarını azaltmak suretiyle değişiklik yaptı. Sonuç olarak, yasal çerçevelerde Coca-Cola portföyünün %60’ını korumuş oldu. Umuyorum ki şekerli içeceklerdeki vergi uygulaması, bir yandan satışları azaltırken diğer yandan tüm bu caydırıcı hamlelere rağmen bu ürünleri tüketenlerin şeker miktarı azaltılmış ve boyutu küçültülmüş ürünler ile daha az zarar görmesine sebep olacaktır. Ne yazık ki bu tür ürünlerdeki sağlık açısından zararlı olan tek bileşen şeker miktarı değildir.


 

Türkiye'de durum nedir?


Türkiye’de şeker ve tatlandırıcı içeren kolalı içecekler üzerinden zaten özel tüketim vergisi (ÖTV) alınmaktaydı. Ek olarak, 2018 yılında şeker ve tatlandırıcı içeren meyve ve sebze suları, ilave şeker veya tatlandırıcı eklenmiş mineralli veya gazlı sular, sade ve meyveli gazozlar da ÖTV kapsamına dahil edilmiştir (Kılıçer, & Peker, 2018).


 

Ek olarak neler yapılabilir?


Çoğu ülkenin toplum sağlığını geliştirmek adına vergi politikasını etkin bir araç olarak kullandığı açıktır. Bu etkili politikalar desteklenmelidir. Obezite ile savaşın öneminin her geçen gün arttığı bu dönemlerde vergilerden elde edilen gelirler, toplumu sağlıklı beslenme konusunda bilinçlendirmek adına eğitim programlarında harcanabilir.


 

Kaynaklar

Brownell, K. D., Farley, T., Willett, W. C., Popkin, B. M., Chaloupka, F. J., Thompson, J. W., & Ludwig, D. S. (2009). The Public Health and Economic Benefits of Taxing Sugar-Sweetened Beverages. The New England Journal of Medicine, 361(16), 1599–1605. http://doi.org/10.1056/NEJMhpr0905723


Colchero, M. A., Popkin, B. M., Rivera, J. A., & Ng, S. W. (2016). Beverage purchases from stores in Mexico under the excise tax on sugar sweetened beverages: observational study. The British Medical Journal, 352, h6704.


Falbe, J., Thompson, H. R., Becker, C. M., Rojas, N., McCulloch, C. E., & Madsen, K. A. (2016). Impact of the Berkeley excise tax on sugar-sweetened beverage consumption. American Journal of Public Health, 106(10), 1865-1871.


Hu, F. B. (2013). Resolved: there is sufficient scientific evidence that decreasing sugar‐sweetened beverage consumption will reduce the prevalence of obesity and obesity‐related diseases. Obesity Reviews, 14(8), 606-619.


Kılıçer, E., & Peker, İ. (2018). Şekerli ve tatlandırıcılı içecek vergisini uygulayan ülke örnekleri ve Türkiye değerlendirmesi. Mali Cozum Dergisi/Financial Analysis, 28(145), 91-105


Malik, V. S., Popkin, B. M., Bray, G. A., Després, J. P., & Hu, F. B. (2010). Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk. Circulation, 121(11), 1356-1364.


World Health Organization. (2018, February 21). Reducing consumption of sugar-sweetened beverages to reduce the risk of childhood overweight and obesity. Retrived from http://www.who.int/elena/titles/ssbs_childhood_obesity/en/